.pracownia

.projekty

.kontakt

Kakucs-Turján

(2013-04-07 12:20:13)

W roku 2010 Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu podpisał oficjalną umowę o współpracy z Instytutem Archeologii Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie. Po stronie polskiej zadania badawcze realizują prof. dr hab. Janusz Czebreszuk (Instytut Prahistorii UAM), dr Mateusz Jaeger (Instytut Kultury Europejskiej UAM) oraz dr Łukasz Pospieszny (absolwent IP UAM, obecnie Uniwersytet w Göteborgu). Stronę węgierską reprezentują dr dr Gabriella Kulcsár oraz Tünde Horváth. 

Od początku głównym wkładem polskiego zespołu było doświadczenie na polu metod nieinwazyjnych, w szczególności zaś prospekcji magnetometrycznej. Już w pierwszym roku realizacji umowy wykonano pierwsze badania geofizyczne. Prospekcji poddano obszar stanowiska w Kakucs-Turján. Jest to jedna z charakterystycznych dla obszaru środkowego Dunaju osad obronnych kultury Vatya (ok. 2000/1900 ? 1500/1450 przed Chr.). Prace terenowe przyniosły bardzo efektowne wyniki. Osada okazała się być podzielona na trzy części, z których każda prawdopodobnie posiadała inną funkcję. Wyłącznie w jednej z partii osady widoczne są stojące dookolnie, wzdłuż umocnień chaty. Pozostałe stanowiły odpowiednio miejsce koszarowania zwierząt oraz produkcji gospodarczej (garncarstwo, metalurgia etc.). Interpretację taką uzasadniają archiwalne wyniki badań osad o podobnej strukturze wewnętrznej. Badania poznańskich archeologów potwierdziły jednoznacznie efektywność stosowanej przez nich metodyki w lokalnych warunkach geologicznych.

Obok osad epoki brązu, które aktualnie stanowią główny obiekt badań polsko-węgierskich, przeprowadzono także prospekcję kurhanu kultury jamowej (III tys. przed Chr.) w Tedej. Badania ujawniły prawdopodobne pozostałości pochówku oraz starsze, zalegające pod warstwami nasypu fragmenty bardzo rozległej osady obronnej ze środkowego neolitu.

W 2011 roku wyniki ówczesnych badań nieinwazyjnych stały się istotnym elementem aplikacji grantowej złożonej do fundacji Wennera Grena (USA) we współpracy z Northwestern University w Evanston. Osobą koordynującą prace nad projektem był znany amerykański antropolog prof. Timothy Earle. Projekt ?Landscapes Of Complexity: The Politics Of Social, Economic And Ritual Transformations In Bronze Age Hungary?. zyskał finansowanie ze strony amerykańskiej fundacji i w roku 2012 rozpoczęto wspólne węgiersko-amerykańsko-polskie badania archeologiczne w mikroregionie rzeki Benta  - jednego z dopływów Dunaju. W środkowej epoce brązu na obszarze tym rozwinęła się złożona sieć osadnicza obejmująca zarówno duże, wielowarstwowe osady obronne, jak i niewielkie stanowiska otwarte. Wspomniany projekt stanowi pierwszą próbę rozpoznania właśnie stanowisk nie posiadających umocnień. Relatywnie niewielkich, otwartych osiedli, które prawdopodobnie stanowił rodzaj zaplecza gospodarczego dla osad centralnych. Realizowane w roku 2012 badania archeologiczne obejmowały sondażowe rozpoznanie stratygrafii wytypowanych stanowisk, prospekcję magnetometryczną oraz wykopaliska na obiektach sugerujących swą formą funkcję mieszkalną. Pierwsze wyniki sugerują wyraźne różnice w konstruowaniu przestrzeni oraz obiektów mieszkalnych pomiędzy badanymi osadami otwartymi i ufortyfikowanymi. Na ostateczne wnioski należy jednak jeszcze poczekać do momentu pełnej realizacji założonych w projekcie zadań badawczych.

W bieżącym roku, obok kontynuacji węgiersko-amerykańsko-polskich badań w dolinie Benta, współpraca pomiędzy Budapesztem a Poznaniem zostanie zintensyfikowana w ramach projektu ?Otwarte społeczności - zamknięte przestrzenie.

Dynamika osadnictwa obronnego, gospodarki i powiązań ponadregionalnych społeczeństw środkowej epoki brązu w regionie Kakucs (Węgry)?. W 2012 aplikacja o takim tytule zyskała akceptację ze strony Narodowego Centrum Nauki. Projekt kierowany jest przez dra Mateusz Jaegera. W zespole wykonawców znajdują się wspomniani już prof. dr hab. Janusz Czebreszuk, dr Łukasz Pospieszny, Gabriella Kulcsár oraz prof. dr hab. Johannes Müller, dyrektor Institut für Ur- und Frühgeschichte Uniwersytetu im. Christiana Albrechta w Kilonii. Trzon zespołu stanowią więc archeolodzy, którzy już współpracowali w ramach bardzo owocnych polsko-niemieckich badań nad wczesnobrązową osadą obronną w Bruszczewie. Projekt zakłada interdyscyplinarne studia nad mikroregionem Kakucs. Obszar ten zlokalizowany ok.40 km na południowy-wschód od Budapesztu stanowił w okresie środkowej epoki brązu arenę intensywnych procesów kulturowych i osadniczych. Świadczy o tym znaczna liczebność stanowisk archeologicznych chronologicznie związanych z całym cyklem rozwoju kultury Vatya oraz nagromadzenie osad o charakterze obronnym. Obok szerokopłaszczyznowych badań magnetometrycznych (wykonywanych przy pomocy instrumentów wielosensorowych) na wytypowanych osad umocnionych, w ramach projektu zakłada się weryfikację zakładanego podziału funkcjonalnego stanowiska w Kakucs-Turján. Cel ten zamierza się osiągnąć poprzez użycie szeregu metod. Pierwszą z nich są starannie zaprojektowane na podstawie badań geofizycznych wykopaliska wybranych obiektów, w poszczególnych częściach stanowiska. W ich trakcie pobrane zostaną m. in. próbki do badań izotopów stabilnych (kości zwierzęce) oraz analiz radiowęglowych. Kluczowe części osady pokryte zostaną siecią odwiertów. Próbki gleby pozyskane w ten sposób poddane zostaną analizie na zawartość fosforu (oraz innych pierwiastków). Pomiary próbek gleby wykonywane będą przy pomocy przenośnego analizatora (spektrometru rentgenowskiego) NITON XL3t. Instrument ten pozwala na wykonywanie pomiarów zawartości pierwiastków chemicznych w glebie bezpośrednio na stanowisku pracy. Ponadto z bezpośredniego otoczenia osady planuje się pobrać profil palinologiczny. Jego analiza pozwoli z jednej strony odtworzyć obraz flory (i pośrednio fauny) istniejącej wokół stanowiska w okresie epoki brązu, z drugiej natomiast pomoże określić stopień antropopresji wywieranej przez osadników na środowisko.

 

Centrum Badań nad Początkami Cywilizacji Europejskiej UAM

Pracownia Archeologii Śródziemnomorskiej Epoki Brązu Instytutu Prahistorii UAM