.pracownia

.projekty

.kontakt

Bruszczewo

(2012-05-27 22:18:13)

  Stanowisko nr 5 odkryte zostało w 1943 roku. Pierwsze wykopaliska przeprowadzili w latach 1964-68 pracownicy Muzeum Archeologicznego w Poznaniu pod kierownictwem Zbigniewa Pieczyńskiego. W 1995 roku powróciła na nie ekipa Instytutu Prahistorii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, od 1999 roku stał się to projekt badawczy o charakterze międzynarodowym: polsko-niemieckim. Aktualnie partnerem UAM jest Christan-Albrechts-Universität w Kilonii. Projektem cały czas kierują dwie osoby: prof. dr hab. Johannes Müller z Kilonii i prof. UAM dr hab. Janusz Czebreszuk z UAM. Ma on charakter interdyscyplinarny i skupia ponad 20 specjalistów z Polski, Niemiec, Austrii i Danii. Stanowisko nr 5 w Bruszczewie położone jest na półwyspie stanowiącym pozostałość terasy rzeki Samicy, prawobrzeżnego dopływu Obry. Otoczenie osady zbudowane jest z utworów moreny dennej ukształtowanej podczas ostatniego zlodowacenia. Obecnie dno doliny Samicy pokrywają torfy, natomiast pokłady kredy są pozostałością istniejącego tu jeszcze przed 150 laty jeziora. XIX-wieczne melioracje, rów wykopany w 1932 oraz intensywna uprawa nieuchronnie doprowadziły do erozji gleby i znacznego zniszczenia nawarstwień kulturowych. 
 

We wczesnej epoce brązu osada w Bruszczewie wchodziła w skład najbardziej na północny-wschód wysuniętej grupy terytorialnej kultury unietyckiej, zwanej grupą kościańską i charakteryzującej się spektakularnymi odkryciami kurhanów w Łękach Małych, grobów w Kleszczewie, bogatymi skarbami w z Granowa, Szczodrowa, Kokorzyna, Nacławia i Starego Bojanowa. Inne słynne znalezisko, tzw. skarb z Przysieki Polskiej, składające się z trzech sztyletów, siekierki i dłuta z podniesionymi brzegami oraz dysku bursztynowego, może być w rzeczywistości depozytem grobowym o randze kulturowej podobnej jak kurhany w Łękach Małych. Relacja osady w Bruszczewie z cmentarzyskiem w Łękach Małych pozostaje niewyjaśniona. Bruszczewo wchodziło zapewne w skład całej sieci osad obronnych na północno-wschodniej rubieży kultury unietyckiej. Jak dotąd jest jednakże jedyną w ramach całej kultury, na której znaleziono pozostałości produkcji metalurgicznej.
 

Otoczenie stanowiska jest miejscem styku trzech jednostek fizjograficznych: Pojezierza Leszczyńskiego, Pradoliny Warciańsko-Odrzańskiej i Wysoczyzny Leszczyńskiej. W ramach Niziny Wielkopolskiej można na omawianym obszarze wyróżnić Łęgi Obrzańskie oraz Równinę Kościańską. Równina, zbudowana głównie z gliny zwałowej, zaliczana jest do wysoczyzny morenowej płaskiej z fazy leszczyńskiej zlodowacenia północnopolskiego. Jej powierzchnia wzniesiona jest na wysokość 70-80 m n.p.m. Osada położona jest na fluwioglacjalnych osadach sandrowych, zbudowanych z piasków i żwirów, wyodrębnionych w niewielki półwysep wysunięty w kierunku południowo-wschodnim w rynnę glacjalną Samicy. Dno doliny rzeki zajmuje obecnie równina torfowa o miąższości 5 m. 
 System odwiertów oraz prospekcja geomagnetyczna, wspomagane wykopami archeologicznym, ujawniły pozostałości potężnego, wczesnobrązowego założenia obronnego, o powierzchni sięgającej 1,5 ha i średnicy 120m. Fortyfikacje składały się z szerokiej na 20m fosy, od wewnętrznej strony zaopatrzonej w podwójną palisadę z pali dębowych wystających wprost z wody. Umocnienia przez co najmniej 200 lat systematycznie remontowano. Linię brzegową jeziora wzmocniono łukowatym układem konstrukcji plecionkowych od wewnątrz oraz zewnętrzną ścianą zbudowaną ze słupów i poziomo wsuwanych dranic. We wczesnej epoce brązu strefa brzegowa była miejscem składowania odpadów, doskonale zachowanych dzięki konserwującym właściwościom torfu. Datowania C14 i dendrologiczne pozwalając ustalić moment powstania systemu fortyfikacji na XX stulecie przed Chrystusem. Centralna część osady wykorzystywana była od XX do XV wieku przed Chr. a następnie zajęta przez ludność później epoki brązu, wiązaną z kompleksem tzw. kultury łużyckiej. Układ jam i dołków posłupowych nie pozwala na jasną rekonstrukcję zabudowy osady. Zapewne metody budowania domów nie pozostawiały po sobie wyrazistych śladów. Możliwe jest również zniszczenie postdepozycyjne w wyniku erozji górnych partii profilu glebowego.
 

W strefie centralnej piasek calcowy zalega bezpośrednio pod warstwą orną. Jedynie na szczycie wzniesienia zachowały się relikty warstwy kulturowej z epoki brązu. Jest to ważny wskaźnik intensywności zasiedlenia tej części osady, w której koncentrowała się aktywność mieszkańców. W strefie stokowej układ stratygraficzny jest bardziej złożony. Procesy stokowe przebiegały nierównomiernie doprowadzając do postania kilku kopalnych poziomów humusowych. Wszystkie one zawierają ceramikę wczesnobrązowa, łużycką oraz wczesnośredniowieczną. Datowania metodą C14 oraz analiza geomorfologiczna i paleopedologiczna pozwoliły zweryfikować informacje z lat 60tych XX wieku o odkryciu wczesnobrązowego wału kamienno-ziemnego otaczającego osadę. W istocie są to wczesnośredniowieczne i nowożytne warstwy spływowe. Dokonano również rekonstrukcji procesów stratyfikacyjnych w obrębie fosy. Najstarsze układy wyznaczają moment budowy i eksploatacji umocnień złożonych z dwóch palisad. Odkryto ślady ulepszania i użytkowania fortyfikacji oraz pogłębiania fosy. Powyżej zalegały warstwy spływowe związane z osadnictwem ludności kultury łużyckiej. W układach wczesnobrązowych znajdowała się warstwa spalenizny powstała zapewne w wyniku pożaru. Zalegała ona ponad piaszczystymi wstęgami naniesionymi przez wodę w okresie silnych transgresji wód jeziora w epoce brązu.
 

Odkładanie się nawarstwień na dnie jeziora oraz przykrycie sedymentami drewnianych konstrukcji dokonywało się przez stulecia w wyniku działalności ludzkiej jak i procesów naturalnych. Część materiału określono jako mierzwę ze względu na występowanie antropogennie uwarunkowanych typów pyłków, grzybów koprofilnych oraz jaj pasożytów, zarówno ludzkich jak i zwierzęcych. Krajobraz wokół Bruszczewa kształtowały przede wszystkim sosna, wiąz i olcha. Wśród roślin zielnych dominowało proso, choć nie natrafiono na nie podczas analizy makroszczątków roślinnych. We wczesnej epoce brązu uprawiano również pszenicę oraz jęczmień. Pozostałością po rozległych łąkach, otaczających osadę, są bardzo liczne ziarna pyłków traw. W późnej epoce brązu brzegi jeziora zarosły lasem łęgowym.
 

Wczesnobrązowa ceramika z centralnej części stanowiska w Bruszczewie była produkowana w technologii opartej na drobnym i średnim tłuczniu kamiennym z wyraźnie widocznym znawstwem technologicznym. Nie charakteryzowała się jednak zbyt wielką ilością cech diagnostycznych. Generalnie można uznać analizowane zespoły za związane z tradycją unietycką, a konkretnie z jej późniejszymi etapami rozwoju. Można również na ich podstawie wnioskować o powiązaniach z tzw. kultura iwieńską, grupą lubuską kultury unietyckiej oraz z tradycja trzciniecką. Klasyfikacja typologiczna materiałów ze strefy torfowej pozwoliła na uchwycenie zmienności ceramiki w zależności od jej usytuowania stratygraficznego. Widoczne jest kontynuatywne przejście od form wczesnobrązowych z najstarszych horyzontów, począwszy od XX stulecia przed Chr., aż do ceramiki środkowobrązowej z XVI stulecia przed Chr.. Materiał ceramiczny można zakwalifikować do unietyckiej ceramiki osadowej z nawiązaniami do ugrupowań iwieńskich i trzcinieckich. Po raz pierwszy materiał osadowy poddano analizie w całym zakresie form oraz w oparciu o jedyną jak dotąd unietycką stratygrafię pionową. Dotychczasowe interdyscyplinarne badania wskazują na otwarty krajobraz kulturowy. 


 

Centrum Badań nad Początkami Cywilizacji Europejskiej UAM

Pracownia Archeologii Śródziemnomorskiej Epoki Brązu Instytutu Prahistorii UAM